กิจกรรมจัดการสารสนเทศท้องถิ่น เพื่อพัฒนาแหล่งท่องเที่ยวชุมชน
กำแพงแสดงลายขลุ่ยและหัวโขน
กำแพงแสดงลายขลุ่ยและหัวโขน เป็นการบันทึกเรื่องราวของลายขลุ่ยและหัวโขนของชุมชนบางไส้ไก่ (หมู่บ้านลาว) บนกำแพงรั้วของมหาวิทยาลัยราชภัฏบ้านสมเด็จเจ้าพระยา
ที่ตั้ง : จากวัดบางไส้ไก่ มุ่งเข้าสู่ชุมชนระยะทางราว 150 เมตร (ทางซ้ายมือ) คือ จุดที่ตั้งของกำแพงแสดงลายขลุ่ยและหัวโขน
ผู้คนในหมู่บ้านลาวแห่งนี้
สืบเชื้อสายมาจากชาวลาวเวียงจันทน์ที่ถูกกวาดต้อนมาเป็นเชลยสมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์ แม้มาอยู่ต่างแดนแต่ภูมิปัญญาท้องถิ่นยังคงอยู่ในวิถีชีวิตของชาวลาว
พวกเขาได้ทำ ‘ขลุ่ย’ และ ‘แคน’ อันเป็นเครื่องดนตรีพื้นบ้านขึ้นมา ในระยะแรกก็ใช้บรรเลงเพื่อหวนระลึกถึงถิ่นภูมิลำเนา ต่อมาจึงทำเป็นอาชีพและกลายเป็นมรดกทางวัฒนธรรมของชุมชน
ปัจจุบันไม่พบครอบครัวใดทำแคนแล้ว แม้ไผ่ซางที่ใช้เป็นวัสดุหลักสำหรับทำแคนจะหาไม่ยากแต่สาเหตุสำคัญคือขาดผู้สืบทอด ทำให้ตอนนี้เหลือเพียงขลุ่ย เดิมขลุ่ยของชาวลาวทำด้วยไผ่รวก เป็นแผ่นเนื้อแน่น ลำไผ่มีลักษณะตรง ยาว ปล้องแต่ละข้อห่างกัน นำมาจากหมู่บ้านท้ายพิกุล อำเภอพุทธบาท จังหวัดสระบุรี
ตามภาษานักเลงขลุ่ย
ขลุ่ยที่ทำจากไม้ไผ่จะให้เสียงที่เรียกว่า “เสียงใสแก้ว” เสียงใสก้องกังวาลทั้งโน้ตคีย์สูงและต่ำ
เอกลักษณ์สำคัญอีกอย่างที่ทำให้ขลุ่ยหมู่บ้านลาวเป็นที่รู้จักและนิยมอย่างแพร่หลาย คือ “ลวดลายวิจิตร แปลกตา” ทำด้วยตะกั่วหลอมเหลว เทราดลงบนลำขลุ่ยจนเกิดเป็นลายต่าง ๆ
ซึ่งลวดลายหลักมี จำนวน 7 ลาย ได้แก่ ลายหิน ลายกระจับ ลายดอกพิกุล ลายรดน้ำ ลายรมดำ ลายหกคะเมน ลายตลก โดยลายเหล่านี้แยกย่อยออกไปตามเทคนิคพิเศษของแต่ลาย เช่น ลายน้ำไหลแบบเข้ม ลายน้ำไหลแบบอ่อน เป็นต้น
กรรมวิธีและลวดลายแบบโบราณไม่มีให้เห็นแล้วในปัจจุบัน เพราะตะกั่วเป็นโลหะหนัก ไอระเหยอันตรายต่อคนทำขลุ่ยเองและชาวบ้านร่วมชุมชน หากใครยังทำลวดลายด้วยวิธีเดิมจะถูกลงโทษตามกฎหมาย
เมื่อลวดลายบนลำขลุ่ยมรดกทางภูมิปัญญากำลังเลื่อนหายไปจากวิถีชีวิต เครื่องดนตรีถูกเปลี่ยนฐานะเป็นของสะสม
การบันทึกลวดลายขลุ่ยด้วยฝีแปรงลงบนกำแพง จึงเป็นวิธีการหนึ่งที่คณะกรรมการชุมชนจัดทำโครงการขึ้นมา โดยได้รับความร่วมมือจาก “มหาวิทยาลัยราชภัฏบ้านสมเด็จเจ้าพระยา” เอื้อเฟื้อให้ใช้พื้นที่บนผนังกำแพงด้านนอกเพื่อวาดภาพ
ทั้งนี้ยังมีกลุ่มนักศึกษาจาก มหาวิทยาลัยราชภัฏบ้านสมเด็จ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลธัญบุรี และมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าเจ้าคุณทหารลาดกระบัง ที่มีฝีมือด้านภาพจิตรกรรม อาสารังสรรค์ภาพขลุ่ยและหัวโขนบนกำแพง
พื้นที่บนกำแพงถูกแบ่งเรื่องราวออกเป็น 3 ส่วน ส่วนแรก คือ ภาพกรรมวิธีผลิตขลุ่ย ส่วนที่ 2 ซึ่งใช้พื้นที่มากที่สุดเป็นภาพของลวดลายขลุ่ยแบบดั้งเดิม และภาพหัวโขนอันวิจิตร เป็นส่วนสุดท้าย
จารึกนับเป็นหลักฐานสำคัญทางประวัติศาสตร์ หากจิตกรรมบนกำแพงบอกเล่าว่าขลุ่ยและหัวโขนเป็นภูมิปัญญาของชุมชนบางไส้ไก่มา 200 กว่าปี แล้วอีก 200 ปีข้างหน้า ภาพบนกำแพงจะเป็นเครื่องมือที่เพียงพอหรือไม่สำหรับการรักษามรดกล้ำค่าไม่ให้สูญหายไปจากวิถีชีวิต
คลิปกำแพงแสดงลายขลุ่ยและหัวโขน
ที่มา:
โสรญา อะทาโส. (2558, สิงหาคม). กำแพงบ้านขลุ่ย. วารสารศิลปวัฒนธรรม.
สืบค้น 30 พฤษภาคม 2565. https://www.sarakadee.com/2015/08/18/kampang-baanklui/